De Vermijder-Code by Elias Frei
  1. Start
  2. Vermijdende hechtingsstijl
  3. De angstig-vermijdende val

De angstig-vermijdende val: waarom jullie elkaar triggeren

Door Elias FreiBijgewerkt op 5 augustus 202611 min leestijd

Er bestaat een wrange grap in de hechtingswereld: uitgerekend de twee types die het slechtst bij elkaar passen, trekken elkaar het sterkst aan. Deze tekst legt uit waarom dat geen toeval is, hoe de cirkel tussen jullie werkt, en op welk enkele punt hij te doorbreken is.

De dans: hoe de cirkel werkt

Kort gezegd

Onder stress schakelt het angstige deel op hyperactivatie: meer contact zoeken, uitpraten, vasthouden. Het vermijdende deel schakelt op datzelfde moment op deactivering: gevoelens wegduwen, afstand scheppen, dichtklappen. Twee mensen, dezelfde aanleiding, en precies tegengestelde reacties die elkaar versterken.

Relatietherapeut Sue Johnson noemt deze zich herhalende ruziepatronen „duivelse dialogen”. De meest voorkomende is de achtervolger-terugtrekker-dans, die ze poëtisch de „protestpolka” doopte: de een wordt eisend en dringend, de ander trekt zich terug en metselt dicht.

Hoe meer de een achtervolgt, hoe meer de ander vlucht. Hoe meer de een vlucht, hoe paniekeriger de ander achtervolgt. Een cirkel waarin beiden zich steeds eenzamer voelen, terwijl beiden hetzelfde willen: zich veilig verbonden voelen.

Wat er bij welke hechtingsstijl onder stress gebeurt
Dezelfde gebeurtenisAngstig deelVermijdend deel
Een mooie avondopluchting, verlangen naar meerkwetsbaarheid, behoefte aan terugtrekking
Een kort antwoordalarm: „er klopt iets niet”geen betekenis, vaak niet eens opgemerkt
Een vraag over de statushoop op zekerheiddruk, benauwing, vluchtimpuls
Een ruziemeteen uitpraten, niet uit elkaar gaanafstand om weer te kunnen denken
Stiltepaniek, lichamelijke pijnopluchting, rust

Kijk naar de laatste regel. Dezelfde gebeurtenis, stilte, is voor de een de bedreiging en voor de ander de redding. Zolang dat onuitgesproken blijft, praten jullie in twee verschillende talen langs elkaar heen. En dat doen jullie ook echt.

Waarom de aantrekking zo sterk is

Kort gezegd

De aantrekking heeft een simpele reden: vertrouwdheid. Wie als kind om aandacht moest vechten, heeft een zenuwstelsel dat in een afstandelijke partner een bekend patroon herkent, en het bekende voelt intens. Die intensiteit verwarren we makkelijk met aantrekking. Daarnaast lijkt een veilig gehecht mens vaak „saai”, omdat het gewende drama ontbreekt.

Daar komt een tweede laag bij die zelden benoemd wordt: beide kanten krijgen hun innerlijke werkmodel bevestigd. Het angstige deel ervaart opnieuw dat liefde hard verdiend moet worden. Het vermijdende deel ervaart opnieuw dat nabijheid veeleisend en opslokkend is. Geen van beiden maakt iets nieuws mee, en juist dat maakt de constellatie zo stabiel.

Daarom houdt deze combinatie vaak jarenlang stand terwijl beiden lijden. Ze is niet instabiel. Ze is uitputtend.

Waarom het lichamelijk voelt

Kort gezegd

Sociale afwijzing wordt in de hersenen deels via dezelfde gebieden verwerkt als lichamelijke pijn. Als zijn terugtrekking je lichamelijk raakt (een band om je borst, een misselijk gevoel, slapeloosheid), is dat geen overgevoeligheid maar een meetbare reactie. Je lichaam denkt werkelijk dat het in gevaar is.

Dat verklaart waarom goede voornemens op het beslissende moment niet werken. In alarmtoestand is het deel van de hersenen dat afweegt eenvoudigweg slechter bereikbaar. Alles wat je in rustige fases voorbereidt (een zin, een telefoonnummer, een wandeling) is daarom geen troostpleister. Het is de enige vorm van sturing die in het alarm nog werkt.

Waarom er geen schurk is

Kort gezegd

In deze dans is niemand de dader. Het vermijdende deel is niet koud van hart, en het angstige is niet „te veel”. Het zijn twee zenuwstelsels die op oude, tegengestelde programma’s draaien en elkaar in werking zetten. Zodra je dat doorhebt, stop je met vechten tegen een mens en begin je een patroon te veranderen.

Dit is geen verzachting. Het is een praktisch onderscheid, omdat het het aangrijpingspunt verschuift. Vechten tegen een mens betekent willen winnen. Een patroon veranderen betekent je eigen aandeel erkennen en eraan werken, en dat is het enige aandeel waar je toegang toe hebt.

Waar de cirkel te onderbreken is

Kort gezegd

De cirkel heeft precies één plek waar je kunt ingrijpen: het moment tussen zijn terugtrekking en jouw reactie daarop. Niet zijn gedrag, niet jouw gevoelens, die komen toch. Maar wat je in de tien minuten daarna doet. Die tien minuten beslissen of de lus zich sluit of opent.

  1. Het alarm benoemen in plaats van het te volgen

    „Mijn hechtingssysteem staat aan” is een andere zin dan „hij trekt zich terug, ik moet iets doen”. De eerste schept een millimeter afstand tussen prikkel en reactie. Meer is op deze plek niet nodig.

  2. De tienminutenregel

    Niets schrijven, niet bellen, niets uitpraten, tien minuten lang. In die tijd zakt de lichamelijke opwinding zover dat beslissingen weer mogelijk zijn. De meeste berichten die een situatie verergeren, ontstaan in de eerste drie minuten.

  3. Eén keer sturen, niet drie keer

    Als je iets wilt zeggen: één zin, drukvrij, zonder vraagteken. Daarna ligt de bal niet meer bij jou. Concrete formuleringen staan in 12 zinnen die werken bij een vermijder.

  4. Co-regulatie ergens anders halen

    Een telefoontje naar een vriendin, beweging, contact met mensen die wél beschikbaar zijn. Jouw systeem heeft kalmering nodig; het heeft alleen niet nodig dat die van juist de persoon komt die het nu niet kan geven.

  5. De terugkeertoezegging vragen als het rustig is

    Niet in het alarm, maar dagen later: „Het is prima dat je ruimte nodig hebt. Ik heb alleen één zin nodig over wanneer je er weer bent.” Dat is het ene verzoek dat tegelijk zijn autonomie en jouw veiligheid dient.

Wat er gebeurt als je uitstapt

Kort gezegd

Als de achtervolger stopt met achtervolgen, daalt bij de terugtrekker de ervaren druk, en soms ontstaat daardoor beweging omdat nabijheid voor het eerst niet bedreigend voelt. Reken er niet op. De betrouwbare winst is een andere: je komt uit het permanente alarm, en je zenuwstelsel leert dat het ook zonder zijn weerklank functioneert.

Hier zit de meest voorkomende zelfmisleiding van deze dynamiek. Wie stopt met achtervolgen opdat hij reageert, achtervolgt nog steeds, alleen stiller en met meer spanning. Van buiten is het verschil nauwelijks zichtbaar en vanbinnen enorm: in het ene geval wacht je, in het andere leef je.

Een eenvoudige test: als hij vandaag niets laat horen, en morgen niet, en overmorgen niet, verandert dat jouw dag? Als het antwoord ja is, ben je niet uitgestapt maar heb je een pauze genomen in dezelfde dans.

Als beiden willen

Kort gezegd

De constellatie kan werken als beiden de cirkel als gemeenschappelijk probleem behandelen in plaats van als de fout van de ander. Emotionally Focused Therapy volgens Sue Johnson is daar precies op gericht en goed onderbouwd. Voorwaarde is vrijwilligheid van beide kanten, anders wordt de therapie de volgende benauwing waarvoor het vermijdende deel vlucht.

Wat in zulke trajecten als eerste wordt aangepakt is niet het ruzieonderwerp maar de cirkel zelf: beiden leren hem te benoemen terwijl hij loopt. „We zitten weer in de dans” is een zin die meer uitricht dan welke discussie over de aanleiding ook, omdat hij beiden aan dezelfde kant zet.

Belangrijk: deze tekst is voorlichting, geen diagnose en geen vervanging van therapie. Als de dynamiek je ernstig belast (aanhoudende neerslachtigheid, angstklachten, het gevoel jezelf kwijt te raken), zoek dan professionele steun. In crisis: 113 Zelfmoordpreventie via 0800 0113. Noodgevallen: 112.

Veelgestelde vragen

Waarom trekken juist deze twee types elkaar aan?

Omdat vertrouwd aanvoelt als aantrekking. Wie als kind om aandacht moest vechten, heeft een zenuwstelsel dat in een afstandelijke partner een bekend patroon herkent, en het bekende voelt intens. Andersom bevestigt een heel toegankelijke partner het vermijdende deel in zijn beeld dat nabijheid veeleisend is. Beiden krijgen hun innerlijke werkmodel bevestigd.

Kan een angstig-vermijdende relatie werken?

Ja, maar alleen als minstens één van beiden het automatisme onderbreekt. De constellatie is stabiel, ze houdt vaak jarenlang stand, maar zonder bewuste verandering is ze voor beiden slopend. In de praktijk begint de verandering meestal bij het angstige deel, omdat de lijdensdruk daar acuter is en de motivatie dus groter.

Is het mijn schuld als ik klamp?

Nee. Hyperactivatie is een automatische reactie van het hechtingssysteem op een waargenomen dreiging, geen karakterzwakte. Verantwoordelijkheid en schuld zijn twee verschillende dingen: je hebt geen schuld aan de reactie, maar je bent de enige die iets aan jouw deel kan veranderen.

Verandert mijn partner als ik stop met achtervolgen?

Soms ontstaat er beweging, omdat de ervaren druk daalt en nabijheid daardoor minder bedreigend wordt. Reken er niet op. Wie stopt met achtervolgen om daarmee een reactie uit te lokken, achtervolgt nog steeds, alleen stiller. De echte winst is dat je uit de alarmtoestand komt.

Helpt relatietherapie bij deze dynamiek?

Als beiden vrijwillig komen: ja. Emotionally Focused Therapy volgens Sue Johnson is precies op de achtervolger-terugtrekker-cirkel toegesneden en goed onderbouwd. Komt het vermijdende deel alleen jou ter wille, dan ervaart hij de sessies vaak als nog een benauwing, en dan versterkt de therapie het patroon.

Waarom vind ik een veilig gehecht mens saai?

Omdat het gewende op en neer ontbreekt. Een zenuwstelsel dat intensiteit met betekenis gelijkstelt, leest betrouwbaarheid eerst als afwezigheid van gevoel. Dat is af te leren, het duurt alleen, omdat je een vergelijking ontmantelt die sinds je kindertijd geldt.

Verder lezen

Bronnen en verder lezen
  1. Johnson, S. (2008): Hold Me Tight: Seven Conversations for a Lifetime of Love. New York: Little, Brown. Web
  2. Mikulincer, M. & Shaver, P. R. (2016): Attachment in Adulthood: Structure, Dynamics, and Change. 2e druk. New York: Guilford Press. Web
  3. Hazan, C. & Shaver, P. (1987): Romantic Love Conceptualized as an Attachment Process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. DOI
  4. Bartholomew, K. & Horowitz, L. M. (1991): Attachment Styles among Young Adults: A Test of a Four-Category Model. Journal of Personality and Social Psychology, 61(2), 226–244. DOI
  5. Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D. & Williams, K. D. (2003): Does Rejection Hurt? An fMRI Study of Social Exclusion. Science, 302(5643), 290–292. DOI
  6. Levine, A. & Heller, R. (2010): Attached: The New Science of Adult Attachment. New York: Tarcher/Penguin. Web